Tarnowski Jan Dzierżysław Amor (1835–1894), ziemianin, polityk konserwatywny, poseł do Rady Państwa w Wiedniu i na sejm Krajowy we Lwowie, marszałek krajowy Galicji.
Ur. 11 I w rodzinnym majątku Horochów na Wołyniu, był wnukiem Jana Feliksa Tarnowskiego (1777 lub 1779–1842, zob.) i Walerii ze Stroynowskich (zob. Tarnowska Waleria), synem Jana Bogdana (1805–1850), właściciela dóbr dzikowskich (pow. tarnobrzeski), w r. 1845 członka Stanów Galicyjskich z grona magnatów, w l. 1848–9 posła na Sejm Konstytucyjny do Wiednia i Kromieryża, oraz Gabrieli z Małachowskich (1800–1862), córki Stanisława (1770–1849, zob.) i siostry Gustawa (zob.) oraz Juliusza (zob.) Małachowskich. Miał siostry: Walerię (1830–1914), od r. 1855 zamężną za Franciszkiem Mycielskim (zob.), Gabrielę (ur. 1833), Zofię Marię (ur. 1836) i Karolinę (1838–1888), żonę Jana Józefa Tarnowskiego (1826–1898, zob.). Braćmi T-ego byli: Stanisław Kostka (1837–1917, zob.) i Juliusz (1840–1863), w powstaniu styczniowym adiutant gen. Zygmunta Jordana, poległy 20 VI pod Komorowem. Bratem stryjecznym T-ego był Władysław Tarnowski (zob.).
Nauki początkowe pobierał T. w domu rodzinnym w Dzikowie (obecnie część Tarnobrzega). Od r. 1847 uczył się w Krakowie, najpierw prywatnie, a w l. 1849–52 w Inst. Technicznym przy ul. Gołębiej. Po zdaniu matury w r. 1853 w krakowskim Gimnazjum św. Anny wyjechał do Paryża, gdzie z Ludwikiem Wodzickim pozostawał pod opieką Leonarda Stawskiego. Uczęszczał na wykłady w Collège de France, dokształcał się prywatnie z ekonomii politycznej, a pod kierunkiem Juliana Klaczki w zakresie literatury. W r. 1855 przerwał naukę i wrócił do Dzikowa, by pomóc matce w prowadzeniu rozległego majątku, którego 24 VII 1861 został prawnym właścicielem. Zorganizował w Dzikowie wzorcowe gospodarstwo rolno-przemysłowe z sadami owocowymi, uprawą warzyw, browarem, fabryką wódek i likierów, młynem parowym i cegielnią. Wybudował nowe budynki gospodarcze oraz sprowadził nowoczesne narzędzia i maszyny rolnicze. Pasjonując się jazdą konną i wyścigami, prowadził w Dzikowie stadninę koni krwi angielskiej. Znaczne dochody czerpał z czynszów dzierżawnych i prawa propinacji. Kontynuując dzieło ojca, prowadził do r. 1867 w Dzikowie kasę zapomogowo-pożyczkową (tzw. Bank Dzikowski). Od r. 1861 był członkiem, w r. 1884 wiceprezesem, a w l. 1885–6 prezesem Tow. Gospodarczo-Rolniczego w Krakowie (od r. 1882 Tow. Rolnicze Krakowskie); przyczynił się do rozwoju jego oddziałów zamiejscowych. Po pożarze Tarnobrzega, nocą z 5 na 6 VI 1862, sfinansował w Rynku budowę tzw. ratusza, w którym do r. 1914 mieściło się dziesięć sklepów.
W ruchu narodowym należał T. do stronnictwa «białych», tworząc w nim z młodymi galicyjskimi konserwatystami (Wodzickim, bratem Stanisławem oraz Stanisławem Koźmianem) tzw. grono krakowskie. W lipcu 1860 udał się z Wodzickim do Paryża, po czym współorganizował w kraju Biuro Polityczne Hotelu Lambert. Po wybuchu powstania styczniowego nie wszedł (podobnie jak Wodzicki i Koźmian) do zawiązanego w Krakowie przez «białych» Komitetu Obywatelskiego pod przewodnictwem Leona Chrzanowskiego, natomiast na początku lutego 1863 współtworzył Komitet Finansowy, zbierający fundusze na pomoc rannym powstańcom. W czerwcu t.r. wsparł pieniężnie oddział ochotników galicyjskich gen. Zygmunta Jordana, a po jego rozbiciu przez Rosjan pod Komorowem (20 VI) przywiózł z pola bitwy i pochował w kościele Dominikanów w Dzikowie ciało brata, Juliusza. Z ramienia «białych» wszedł 10 VII w skład tajnej Rady Prowincjonalnej Galicji Zachodniej. Po objęciu władzy przez Romualda Traugutta i reorganizacji Rady kierował od listopada powołanym w niej Wydz. Broni, Amunicji i Efektów. Po upadku powstania współtworzył ugrupowanie, potem zwane stańczykami, skupione wokół powstałego w czerwcu 1866 miesięcznika „Przegląd Polski”.
T. działał społecznie na terenie pow. tarnobrzeskiego, m.in. w r. 1864 ufundował szpital w Tarnobrzegu i ochronkę dla sierot oraz utrzymywał powstałe w Dzikowie i Miechocinie szkoły trywialne. Dla założonego przez Kolumbę Białecką, w opuszczonym dworze miechocińskim, Zgromadzenia Sióstr św. Dominika, ofiarował 22 II 1867 pięć mórg pola ornego; w r. 1881 z żoną i Sewerynem Stawiarskim pokrył koszty budowy kaplicy cmentarnej p. wezw. św. Gabriela Archanioła (obecnie p. wezw. Świętego Krzyża) w Miechocinie. W r. 1867 był przewodniczącym tarnobrzeskiego komitetu powodziowego, następnie przewodniczył w l. 1869–80 komitetowi pomocy dla mieszkańców z zalanych terenów nadwiślańskich i nadsańskich. Będąc od r. 1867 członkiem tarnobrzeskiej Rady Powiatowej, pełnił w r. 1870 funkcję wiceprezesa, a w l. 1872–87 prezesa (marszałka powiatowego) jej Wydz. Powiatowego. W r. 1868 przeprowadził w swych dobrach regulację serwitutów. W l. siedemdziesiątych był inicjatorem wzniesienia budynku szkoły trywialnej w Tarnobrzegu. Wchodził w skład komitetu organizacyjnego wystawy rolniczo-przemysłowej w r. 1872 tamże. Zainspirował Lucjana Siemieńskiego do napisania wspomnienia o poległym bracie, zamieszczonego w jego książce pt. „(1831–1863). Dwaj Juliusze. Kartki z ostatnich dni ich żywota” (Kr. 1869, drugim Juliuszem był poległy w powstaniu listopadowym Juliusz Małachowski). W grudniu 1870 nabył na licytacji, po bankructwie Włodzimierza Małachowskiego, dobra rodzinne swej żony w Król. Pol., Końskie Wielkie w gub. radomskiej.
W r. 1873 został T. wybrany na posła do Rady Państwa w Wiedniu z okręgu wiejskiego Ropczyce–Mielec–Tarnobrzeg; posłem był do r. 1877. Dn. 29 I 1881 Rada Państwa mianowała go dożywotnim członkiem Izby Panów. W wyborach uzupełniających do Sejmu Krajowego we Lwowie 25 II t.r. otrzymał mandat poselski z kurii większych posiadłości ziemskich obwodu rzeszowskiego. Wszedł w skład komisji kultury krajowej oraz komisji kolejowej. W r. 1881 przemawiał w Sejmie w sprawie budowy drogi z Niska do Nadbrzezia oraz opowiedział się przeciw zmianom w ustawie z 15 VIII 1866 o konkurencji kościelnej (udział komitetu parafialnego w zakresie administrowania funduszem kościelnym), a 14 IX 1882 wnioskował o budowę kolei żelaznej z Rzeszowa do granicy Król. Pol. Dn. 29 V 1883 został ponownie wybrany na posła do Sejmu Krajowego z okręgu wiejskiego Rozwadów–Tarnobrzeg–Nisko. W tej kadencji przewodniczył komisji gospodarczej oraz był członkiem komisji kolejowej i komisji powodziowej. W r. 1886 wystąpił z projektem subwencjonowania, a nie pełnego finansowania przez rząd prac melioracyjnych oraz sprzeciwił się ustawie o regulacji Bugu. Cieszył się opinią dobrego mówcy. W tym okresie, w r. 1883, przebudował swój pałac w Dzikowie.
Po rezygnacji Mikołaja Zyblikiewicza T. został 17 XI 1886 mianowany marszałkiem krajowym. W przemówieniach przy objęciu urzędowania w Wydz. Krajowym (1 XII) i Sejmie Krajowym (9 XII) opowiedział się za kontynuacją programu politycznego Zyblikiewicza: podniesieniem poziomu oświaty i rozwojem gospodarki w Galicji oraz racjonalnym planowaniem budżetu krajowego, a także współpracą z galicyjskimi Rusinami (Ukraińcami). Z racji pełnionych funkcji, poselskiej i marszałkowskiej, przeprowadził się w r. 1887 do Lwowa. Po śmierci Zyblikiewicza przemawiał 23 V t.r. w Krakowie na jego pogrzebie. Dn. 3 VIII otrzymał tytuł tajnego radcy dworu. Wygłosił mowy na otwarciu Wystawy Krajowej Rolniczo-Przemysłowej w Krakowie 1 IX 1887 oraz nowej siedziby Wyższej Szkoły Rolniczej w Dublanach 2 VI 1888; na forum Sejmu przemawiał m.in. 3 X t.r. z okazji urodzin cesarza i 12 X w związku z jubileuszem Franciszka Smolki. Wystarał się o pomoc finansową dla mieszkańców Tarnobrzega, po pożarze miasta w r. 1888 i wylewie Wisły. Zamykając obrady Sejmu 19 X t.r., pożegnał posłów również po rusku, czym zapoczątkował zwyczaj rozpoczynania i zamykania sesji także w tym języku. W okresie marszałkowania T-ego rozpoczęto w r. 1889 przeprowadzanie wykupu prawa propinacji za rekompensatą.
T. zaangażował się w sprawę sprowadzenia z Montmorency we Francji prochów Adama Mickiewicza. Gdy zaoponował przeciw temu cesarz Franciszek Józef I, złożył z namiestnikiem Galicji Kazimierzem Badenim w marcu 1890 dymisję z urzędu; ostatecznie cesarz wycofał swą decyzję. Dn. 1 VI t.r. został T. przewodniczącym komitetu honorowego w sprawie pochówku Mickiewicza i jako marszałek krajowy przemawiał 4 VII na uroczystościach pogrzebowych na Wawelu. Dn. 19 VIII w Przemyślu wygłosił mowę z okazji konsekracji greckokatolickiego bp. Juliana Kuiłowskiego. Dn. 21 IX zrezygnował z funkcji marszałka krajowego, ale pozostał posłem w Sejmie Krajowym i przez kilka lat prezesował sejmowej Unii Konserwatywnej. Wchodził w skład komisji gospodarstwa krajowego, szkolnej i sanitarnej oraz komitetu doradczego do operacji konwersyjnych. Wielokrotnie zabierał głos w sprawach szkolnictwa, m.in. niższych szkół rolniczych (1890) oraz poprawy jakości budownictwa wodnego (1892). W r. 1893 wszedł w skład sejmowej deputacji do tronu w sprawie ochrony granicy galicyjsko-węgierskiej nad Morskim Okiem. Otrzymał członkostwa honorowe lwowskiego Tow. Weteranów Wojskowych (1886), Stow. Katolickiej Młodzieży Rękodzielniczej «Skała» (1887) i Tow. Oficjalistów Prywatnych (1888), a także honorowe obywatelstwo m. Brody (1888). W l. 1879–89 był wiceprezydentem Krajowego Stow. Patriotycznej Pomocy Mężczyzn Czerwonego Krzyża w Galicji, a w r. 1891 delegatem Galicyjskiego Tow. Kredytowego Ziemskiego. W l. 1891–4 był ponownie prezesem Tow. Rolniczego Krakowskiego. Posłem na Sejm Krajowy pozostał do śmierci. Dn. 28 V 1893 sporządził testament, który 4 V 1894 uzupełnił. Zmarł 11 V 1894 w Dzikowie, został pochowany w tamtejszym kościele Dominikanów, w krypcie rodowej. Mowę żałobną wygłosił marszałek krajowy Eustachy Sanguszko.
W zawartym 25 VII 1861 w Krakowie małżeństwie z Zofią z Zamoyskich (1839–1930), córką Zdzisława i Józefy z Walickich, starościanki mszczonowskiej, miał T. synów: Jana Zdzisława (1862–1937, zob.), Juliusza (zob.) i Adama Amora (1866–1946, zob.), żonatego z Marią Anielą ze Światopełk-Czetwertyńskich (zob. Tarnowska Maria Aniela), oraz córkę Zofię (1869–1954), zamężną za Stanisławem Kostką Siemieńskim-Lewickim (1864–1918), właścicielem dóbr Pawłosiów z przyległościami (pow. jarosławski) i Łąką (pow. samborski). Wnukiem T-ego był Artur Kazimierz Tarnowski (zob.), bratankiem – Hieronim Tarnowski (zob.), a siostrzeńcem Jerzy Mycielski (zob.).
W kościele Dominikanów w Tarnobrzegu odsłonięto 10 VII 1898 tablicę poświęconą T-emu. Syn Jan Zdzisław wydał t.r. broszurę „Jan Tarnowski z Dzikowa” (Kr.).
Portrety olej: przez Henryka Rodakowskiego w Muz. Zamek w Łańcucie, przez Kazimierza Pochwalskiego w Muz. Narod. w Kr. (sygn. MNK II–a-525); Fot. w Muz. Hist. m. Tarnobrzega; – Borkowski, Almanach, s. 932–4; Encyklopedia podręczna ilustrowana, W. 1906 IV; PSB (Sembratowicz Sylwester); Zielińska T., Poczet polskich rodów arystokratycznych, W. 1997; Zych T., Tarnobrzeski słownik biograficzny, Tarnobrzeg 1998 I; – Barwiński E., Zygmunt Kaczkowski w świetle prawdy (1863–1871), Lw. 1920; Brzeziński M., Dalsze dzieje rodu Tarnowskich, w: Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 s. 184–7; Galicja 1772–1918. Problemy metodologiczne, stan i potrzeby badań, Red. A. Kawalec i in., Rzeszów 2011 I; Grodziski, Sejm Krajowy; Grottowa K., Zbiory sztuki Jana Feliksa i Walerii Tarnowskich w Dzikowie (1803–1849), Wr. 1957; Grzybowski K., Galicja 1848–1914. Historia ustroju politycznego na tle historii ustroju Austrii, Wr. 1959; Homola I., Mikołaj Zyblikiewicz (1823–1887), Kr. 1964; Kieniewicz S., Powstanie styczniowe, W. 1983; Kozłowski E., Ratusiński B., Wyprawa Komorowska w 1863 roku, „Studia i Mater. do Hist. Wojsk.” T. 10: 1964 cz. 1 s. 269–88; Kraków Mickiewiczowi, Red. D. Rederowa, Kr. 1956; Kraków w powstaniu styczniowym, Red. T. Olszański, Kr. 1968; Kronika Polski, Red. A. Nowak, W. 2000; Łazuga W., Kalkulować… Polacy na szczytach c.k. monarchii, P. 2013; Rawscy J. i W., Miechocin – kolebka Tarnobrzega, Tarnobrzeg 1994; Rutyna T., Wielowieś. Zarys dziejów, Tarnobrzeg 1994; Ryszkiewicz A., Henryk Rodakowski i jego otoczenie. Korespondencja artysty, Wr. 1953; Stępak S., Z dziejów władz powiatowych w Tarnobrzegu, w: Tarnobrzeg. Dzieje administracyjne miasta i powiatu 1867–1939, Tarnobrzeg 2003 s. 29, 30, 42; Tarnobrzeg. Dzieje miasta 1593–1939, Oprac. F. Kiryk, Tarnobrzeg 2005; Zub J., Przemiany architektoniczne pałacu Tarnowskich w Dzikowie, w: Tarnowscy na Dzikowie, Tarnobrzeg 1995 s. 17; Zych T., Tarnobrzeg. Przewodnik, Tarnobrzeg 2014 s. 46–7; – Chłędowski K., Pamiętniki. Galicja 1843–1880, Wr. 1951 I 197; Czartoryski W., Pamiętnik. Protokoły posiedzeń Biura Hotelu Lambert, Wyd. H. Wereszycki, W. 1960; Dębicki L., Do wspomnień o Auguście Cieszkowskim. Jan Tarnowski, Kr. 1895; Dzików – Dzieje Leliwitów. Listy Artura Tarnowskiego do Włodzimierza Dworzaczka, Oprac. T. Zych, Tarnobrzeg 2018; Księga Gości, Oprac. tenże, Tarnobrzeg 1995; Galicja w powstaniu styczniowym; Gaul J., Polonika w Archiwum Parlamentu w Wiedniu. Archiwum Izby Posłów Rady Państwa 1861–1918, W. 2014; Koźmian S., Rzecz o 1863 r., W. 1903 I; Lippoman J. A., Pamiętnik Towarzystwa Rolniczego Krakowskiego za czas od r. 1845 do r. 1895, Kr. 1898 s. 47, 113–15; Powstanie styczniowe w pamiętnikach Kazimierza Sczanieckiego, Oprac. J. Mitkowski, Kr. 1963 (dot. Jana Józefa Tarnowskiego); Reyowie. Wspomnienia XIX i XX w., Oprac. J. Skrzypczak, Mielec 2005; Rostworowski E. M., Popioły i korzenie, szkice historyczne i rodzinne, Kr. 1985; Słomka J., Pamiętniki włościanina od pańszczyzny do dni dzisiejszych, Tarnobrzeg 2012; Sokołowski A., Powstanie styczniowe (1863–1864), Wiedeń 1910 s. 214; Stenograficzne sprawozdania galicyjskiego Sejmu Krajowego z l. 1886–90, Lw.; Szematyzmy Król. Galicji za l. 1869–94; Tarnowski S., Domowa kronika dzikowska, Oprac. G. Nieć, Kr.–Rudnik 2010; tenże, Z Dzikowa do Ziemi Świętej, Kr.–Rudnik 2008; Z Dzikowa do Rapperswilu. Korespondencja Artura Tarnowskiego w sprawie dzikowskich miniatur, Oprac. T. Zych, Tarnobrzeg 2017; – „Czas” 1894 nr 110; „Dzien. Pol.” 1898 nr 223; „Słowo” R. 7: 1888 nr 177; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1894: „Czas” nr 108, 118–19 (J. Dzieduszycki), „Dzien. Pol.” nr 132, „Głos Narodu” nr 108, „Krakus” nr 20–23 (S. Matusiak), „Przegl. Pol.” T. 112 nr 336 (S. Koźmian), „Wiek” nr 108; – Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzikowskie Tarnowskich, nr 2.32–2.49; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraïny we Lw.: F. 163 (Galicyjski Sejm Stanowy) 313 j.a.
Tadeusz Zych